Wat helpt kinderen bij een echtscheiding?

In Nederland eindigt één op de drie huwelijken in een scheiding. Waar hulpverleners jarenlang dachten dat de gevolgen voor kinderen wel meevielen zolang er goede afspraken waren, groeit nu de erkenning dat de gevolgen veel groter zijn dan gedacht.

Rob Hondsmerk is orthopedagoog, GZ-psycholoog en directeur van stichting Generatio. Hij heeft veel contact met kinderen van gescheiden ouders. “Veertig procent van de Nederlandse bevolking loopt bij de hulpverlening, vaak met de vraag ‘wie ben ik?’ In 85% van de gevallen heeft die vraag te maken met de gezinssituatie: gescheiden ouders, een afwezige vader. Die identiteitscrisis is niet verwonderlijk. Bij de schepping schiep God man en vrouw naar Zijn beeld en gelijkenis. Kinderen zouden in hun ouders God kunnen herkennen en ook hun eigen identiteit aan hen kunnen spiegelen. Bij een echtscheiding valt dat ‘spiegelbeeld’ in tweeën. Het proces van identiteitsvorming wordt verstoord. Als er stiefouders bijkomen, wordt die identiteitsvorming nog lastiger. We bouwen een samenleving met kinderen die niet goed weten wie ze zijn, en die niet weten hoe ze een relatie moeten aangaan en onderhouden.”

Gevolgen

Voor ouders betekent een scheiding de oplossing voor een onhoudbare situatie, maar voor kinderen is het vaak het begin van een jarenlange zoektocht naar rust en stabiliteit. Uit recent onderzoek blijkt dat kinderen altijd lijden onder een echtscheiding, zelfs al hadden hun ouders vaak ruzie. Alleen wanneer er zeer frequent en zeer ernstige ruzies zijn (met huiselijk geweld, etc.), ligt dat anders. Kinderen die een echtscheiding hebben meegemaakt, functioneren minder goed dan andere kinderen.
Gevolgen op korte termijn zijn o.a. verminderde schoolprestaties, minder besef van eigenwaarde, opstandigheid, problemen in de omgang met vriendjes, lichamelijke klachten (hoofdpijn, buikpijn, bedplassen), depressiviteit. Op de lange termijn hebben kinderen van gescheiden ouders vaak meer gezondheidsproblemen, meer relatieproblemen, minder goede huwelijken, en meer schadelijke gewoonten (zoals alcohol- of drugsgebruik) dan anderen.

Emoties

Zodra een kind hoort dat zijn ouders gaan scheiden, krijgt het te maken met heftige emoties. Volgens Rob Hondsmerk geven kinderen vaak dezelfde emoties aan:

  • Schuldgevoel. Kinderen vragen zich af welke rol zíj hebben gespeeld in het feit dat hun ouders uit elkaar gaan;
  • Loyaliteitsconflict. Als het kind terugkomt van een weekend bij zijn vader, en moeder vraagt ‘hoe was het?’, zal hij eerder oppervlakkig reageren met ‘wel leuk’, dan eerlijk zeggen dat het een geweldig leuk weekend was. Hij wil zijn moeder geen verdriet doen;
  • Verdriet en boosheid. Op papa, op mama, op zichzelf, op God. Deze onverwerkte boosheid kan op lange termijn leiden tot depressie;
  • Angst, onveiligheid en bindingsangst;
  • Verwarring, identiteitscrisis;
  • Eenzaamheid;
  • Bezorgdheid.
Hulp aan het kind: KIES

Bijna alle onderzoekers zijn het erover eens dat er meer aandacht moet komen voor kinderen in een echtscheidingssituatie. Kinderen hebben recht op een goede omgangsregeling en recht op goede informatie. Ook moet een kind de kans krijgen om zijn emoties rond de scheiding te verwerken. In Nederland is de spel- en praatgroep KIES (Kinderen In Echtscheidings-Situaties) hiervoor een goede methode.
De Universiteit van Utrecht vergeleek kinderen die deelnamen aan dit KIES-programma met kinderen die nog op de wachtlijst stonden. De kinderen die hadden deelgenomen gaven aan dat het beter met hen ging, dat ze minder last hadden van depressieve gevoelens, en dat ze beter begrepen waarom de ouders waren gescheiden. Ook wisten ze beter wat ze moesten doen bij problemen. Daarnaast bleek dat de band van de kinderen met de vader beter was dan bij kinderen die het KIES-programma (nog) niet hadden gevolgd. Zelfs het contact tussen de ex-partners onderling was verbeterd.

Martine van der Wal-Ras liep als schoolmaatschappelijk werker aan tegen de problemen van kinderen rondom echtscheiding. Om hen beter te kunnen begeleiden, werd zij KIES-coach. Nu heeft zij samen met trainer/coach Natascha Brouwer-Rothuizen een eigen bedrijf, gespecialiseerd in het coachen en trainen van kinderen, Versterk Experticecentrum.

Martine: “Het voornaamste doel van de KIES-training is dat kinderen leren uitspreken waar zij moeite mee hebben. Vaak durven kinderen niet aan hun ouders te vertellen waar ze mee zitten, omdat ze bang zijn hen te kwetsen. De gespreken tijdens de training zijn dan ook vertrouwelijk.”

Het valt Martine op dat kinderen vaak dezelfde problemen aangeven:

  • “Als ik bij mama ben mis ik papa en als ik bij papa ben mis ik mama.” Martine: Kinderen praten hier liever niet over met hun ouders, want “dan denkt mijn moeder misschien dat ik liever bij mijn vader ben.” In de groep leren de kinderen hoe zij zo’n moeilijk onderwerp toch kunnen bespreken. Ook komen ze vaak zelf met creatieve oplossingen, zoals het meenemen van een foto van papa als ze bij mama zijn en andersom of de mogelijkheid om ’s avonds even naar de andere ouder te bellen.”
  • “Het vervelendste vind ik dat ik bij wisselmomenten altijd met tassen aan het sjouwen ben.”
  • “Soms hoorde ik mijn ouders ruzie maken als ik ’s avond op bed lag.”
  • “Ik wilde er niet aan denken dat papa een nieuwe vriendin zou krijgen, maar eigenlijk valt ze best mee.”
  • “Het voordeel is dat ik nu twee keer op vakantie ga in de zomer…!”

Martine: “KIES is van oorsprong geen christelijk programma, terwijl wij als christenen van mening zijn dat Gods heling essentieel is in het verwerkingsproces van een scheiding. Daarom hebben wij het geloof onderdeel gemaakt van het bestaande KIES programma.”

Naast een training als KIES zijn er ook andere factoren waar gescheiden ouders rekening mee kunnen houden als ondersteuning voor hun kinderen, zoals:

  • Een goed functionerende thuiswonende ouder, die aandacht heeft voor de zorgen en problemen van het kind en daar samen over praat;
  • Zo min mogelijk confrontaties met ouderlijke conflicten;
  • Het nakomen van afspraken over de alimentatie;
  • Gezaghebbend ouderschap. Bij een scheiding kunnen ouders geneigd zijn de huisregels wat soepeler te hanteren, omdat hun kinderen het al moeilijk genoeg hebben. Toch blijken kinderen juist in die onzekere periode behoefte te hebben aan duidelijke regels. Die bieden structuur en veiligheid;
  • Steun van de sociale omgeving: een buurvrouw waar het terecht kan, een leerkracht die het kind begrijpt.
Rol van de kerk

Wat die steun uit de sociale omgeving betreft, daarin kan de kerk een grote rol spelen, meent Rob Hondsmerk. “We zouden als kerken veel meer prioriteiten moeten stellen die te maken hebben met gezinnen. Nu zijn we vaak druk met gemeenteopbouw, maar ik pleit voor gezinsopbouw. Dat kun je niet echt ‘organiseren’, maar als er meer bewustwording is in kerken, zal het al veel natuurlijker gaan gebeuren. Laten er gezinnen zijn die hun deur openzetten voor eenoudergezinnen. Dan kunnen die kinderen het gewone gezin-zijn ervaren. Je neemt niet de rol van de vader of moeder over, maar je laat zien hoe een gewoon gezin functioneert. Dat hoeft niet perfect te zijn, integendeel. Laat gerust zien dat kleine ruzies er soms bij horen, maar dat je daar ook gewoon mee kunt omgaan. Laatst sprak ik een jongetje van 7 jaar, dat voor het eerst had gevoetbald met een mannelijke kennis van zijn moeder. Eindelijk voelde hij zich een echte jongen. Hij sprak er nog dagenlang over na. Het lijkt zoiets alledaags, en dat zou het ook moeten zijn – ook voor kinderen van gescheiden ouders. Nodig gescheiden mensen met hun kinderen gewoon uit op zondagmiddag. En ja, eigenlijk zouden alle kinderen die te maken krijgen met echtscheiding automatisch hulp aangeboden moeten krijgen. Ook daarin zou de kerk een veel grotere rol kunnen – en móeten – spelen.”

Meer informatie: www.versterk.com en www.generatio.nu

Laat wat van je horen

*